โลกของการผลิตคอนเทนต์บนสตรีมมิ่งแพลตฟอร์มมักจะมีพลวัตที่ปรับเปลี่ยนอย่างรวดเร็วอยู่เสมอ ทว่า ทันทีที่ออริจินัลซีรีส์เรื่อง “ทนายปีศาจ” ปรากฏตัวขึ้นบน Netflix เมื่อวันที่ 11 มิถุนายนที่ผ่านมา พื้นที่การสนทนาบนโซเชียลมีเดียแทบทุกแพลตฟอร์มต่างก็ถูกยึดครองด้วยเรื่องราวสุดเข้มข้นนี้ ก่อนหน้านั้นเพียง 1 สัปดาห์ กระแสหลักของผู้บริโภคคอนเทนต์ยังคงพุ่งเป้าไปที่ซีรีส์เกาหลีฟอร์มยักษ์อย่าง ‘Teach a Lesson’ โดยเฉพาะในกลุ่มคอซีรีส์ที่เฝ้ารอการมาถึงของตอนที่ 5 อย่างใจจดใจจ่อ
ถอดรหัส ทนายปีศาจ ช่องโหว่กฎหมายและสังคมไทยที่สะเทือนใจคนดู ผ่านซีรีส์แห่งปี
อย่างไรก็ตาม ทันทีที่ตัวละคร ทนายจิตตรี เริ่มก้าวเข้าสู่บัลลังก์ศาลเพื่อว่าความ กระแสความสนใจของซีรีส์เรื่องอื่นๆ ก็ถูกแทนที่ด้วยการตั้งคำถามเชิงโครงสร้างสังคม การวิเคราะห์ปมคดีของตัวละครหลักอย่าง เมฆ หรือ เต ไปจนถึงการตีแผ่บทบาทและอำนาจของตำรวจชั้นผู้ใหญ่ไปโดยปริยายและด้วยคุณภาพการผลิตที่ยอดเยี่ยมมาพร้อมการแสดงที่ทรงพลัง และเนื้อหาที่สนุกสนานน่าติดตาม ทุกองค์ประกอบล้วนถูกขับเคลื่อนไปในทิศทางบวก ถือเป็นผลงานที่สะท้อนภาพบริบทของสังคมไทยได้อย่างคุ้มค่าแก่การใช้เวลารับชม
กลิ่นอายความยุติธรรมสีเทา จาก Saul Goodman สู่ภาพสะท้อนเชิงนโยบายสังคมไทย
เมื่อพูดถึงตัวละครทนายความที่ต้องใช้ช่องโหว่ทางกฎหมายเพื่อช่วยเหลือคนผิดให้รอดพ้นจากคดี ผู้ชมหลายคนย่อมต้องนึกถึงทนายระดับตำนานอย่าง ซอล กูดแมน จากจักรวาล Breaking Bad และ Better Call Saul อย่างแน่นอน ซึ่ง ทนายปีศาจ ก็มีกลิ่นอายที่ชวนให้รำลึกถึงเส้นทางสีเทานั้น ยิ่งไปกว่านั้น สิ่งที่ทำให้ผลงานชิ้นนี้โดดเด่นและสร้างปรากฏการณ์ใหม่ คือ การหยิบยก “ความยุติธรรมแบบไทยๆ” มานำเสนอได้อย่างมีเอกลักษณ์ พร้อมกับตั้งคำถามถึงนโยบายกระบวนการยุติธรรมในประเทศ
การเจาะลึกโครงสร้างของวงการอาชีพต่างๆ ถือเป็นทิศทางการเล่าเรื่องที่กำลังได้รับความนิยมอย่างสูงในอุตสาหกรรมบันเทิง ไม่ว่าจะเป็นการสะท้อนปัญหาสังคมในวงการอาชีวะ (4 Kings), การตั้งคำถามถึงพุทธพาณิชย์ในวงการศาสนา (สาธุ) หรือความเหลื่อมล้ำในวงการศึกษา (ฉลาดเกมส์โกง) ซึ่งข้อมูลทิศทางคอนเทนต์ตีแผ่สังคมจากเว็บไซต์ The Standard Pop (2023) ได้ระบุไว้ว่าผู้ชมยุคใหม่ต้องการคอนเทนต์ที่สะท้อนความจริง ดังนั้น การนำเสนอกลไกอันสลับซับซ้อนของแวดวงกฎหมายไทย จึงทำให้ซีรีส์เรื่องนี้มีเสน่ห์และทำหน้าที่เป็นเสมือนกระจกสะท้อนปัญหาเชิงนโยบายที่หาดูไม่ได้จากผลงานของต่างประเทศ
การเปิดฉากที่สะท้อนความจริงของระบบสาธารณสุข
ภายใต้การกำกับของคุณไก่ ณฐพล บุญประกอบ ผู้กำกับที่เคยฝากฝีมือไว้ในผลงานที่สร้างกระแสวิพากษ์วิจารณ์สังคมอย่าง ‘สงครามส่งด่วน’ จังหวะการเล่าเรื่องของซีรีส์จึงเต็มไปด้วยความลื่นไหลและน่าติดตาม เพียงแค่ 10 นาทีแรก ซีรีส์ก็สามารถดึงดูดผู้ชมได้อย่างอยู่หมัด ด้วยการเปิดฉากในแผนกฉุกเฉิน (ER) ที่เต็มไปด้วยความวุ่นวาย เมื่อมีเคสอุบัติเหตุของคุณแม่ตั้งครรภ์ที่อยู่ในสภาวะวิกฤต ฉากนี้นอกจากจะสะท้อนศักยภาพของทีมงานสร้างที่ทำซีรีส์แนวการแพทย์ฉุกเฉินออกมาได้สมจริงแล้ว ในมิติของนโยบายสาธารณะ ยังเป็นการตีแผ่สภาพการทำงานที่กดดันและข้อจำกัดของระบบสาธารณสุขไทย ถือเป็นการปูพื้นอารมณ์ที่ทรงพลังและดึงผู้ชมเข้าสู่โลกแห่งความเป็นจริงได้อย่างแนบเนียน
วิเคราะห์ 4 คดีหลัก ภาพสะท้อนของสังคมที่กฎหมายและนโยบายยังก้าวไม่ทัน
| คดีในซีรีส์ | ภาพสะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้าง | เหยื่อผู้ได้รับผลกระทบ |
| คดีลูกกรอกและกุมารทอง | ช่องโหว่กฎหมายในการจัดการไสยศาสตร์พาณิชย์ | สังคมที่ตกเป็นเหยื่อของความเชื่อ |
| คดีไฟไหม้โรงงานรีไซเคิล | กฎหมายผังเมืองหละหลวม และกลโกงของกลุ่มทุน | ผู้ใช้แรงงานระดับล่าง (แพะรับบาป) |
| คดียิงกันในงานบวช | ระบบอุปถัมภ์ และนโยบายควบคุมอาวุธปืนท้องถิ่น | ประชาชนในพื้นที่ และผู้รับเคราะห์ |
| คดีล่วงละเมิดทางเพศ | กระบวนการยุติธรรมที่มักสร้างบาดแผลซ้ำ (Re-victimization) | ผู้เสียหายที่ต้องเผชิญการซักค้านรุนแรง |
แม้ซีรีส์จะมีความยาวทั้งหมด 8 ตอน แต่กลับเลือกโฟกัสไปที่ 4 คดีหลัก ซึ่งแต่ละคดีล้วนถูกคัดสรรมา เพื่อกระเทาะเปลือกปัญหาเชิงโครงสร้างของสังคมไทยอย่างลึกซึ้ง ได้แก่
- คดีลูกกรอกและกุมารทอง : คดีเปิดเรื่องที่สร้างความตื่นตะลึง ด้วยการนำเสนอเรื่องราวของหมอผีเครายาวที่ตกเป็นจำเลยในคดีขโมยศพเด็ก ถือเป็นคดีที่มีความตลกร้าย สะท้อนความเชื่อแบบไทยแท้ที่ฝังรากลึก และยังตั้งคำถามถึงช่องโหว่ทางกฎหมายในการจัดการกับประเด็นเชิงไสยศาสตร์พาณิชย์
- คดีไฟไหม้โรงงานรีไซเคิล : คดีที่พาตัวละคร ‘เมฆ’ ไปพบกับลุง รปภ. ที่ต้องกลายเป็นแพะรับบาปในเหตุการณ์ไฟไหม้ นอกจากการเปิดโปงความเหลื่อมล้ำและกลโกงของนายทุนแล้ว ในแง่ของนโยบาย คดีนี้ยังสะท้อนถึงความหละหลวมของการบังคับใช้กฎหมายผังเมืองและสิ่งแวดล้อม ที่มักจะผลักภาระไปให้ผู้ใช้แรงงานระดับล่าง
- คดียิงกันในงานบวช : เหตุการณ์ที่สะท้อนวิถีชีวิตและปัญหาการทะเลาะวิวาทในงานบุญ โดยมีลูกชายของเจ้าหน้าที่ป่าไม้เข้ามาเกี่ยวข้อง คดีนี้สะท้อนภาพระบบอุปถัมภ์ การใช้อำนาจของคนในเครื่องแบบ และความหละหลวมของนโยบายการควบคุมอาวุธปืนในระดับท้องถิ่นได้อย่างชัดเจน
- คดีการล่วงละเมิดทางเพศของหมอกร : คดีที่สร้างความสะเทือนใจสูงสุด เมื่อแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านกระดูกและกล้ามเนื้อตกเป็นผู้ต้องหา เป็นการตอกย้ำถึงช่องโหว่ในกระบวนการยุติธรรมที่มักจะสร้างบาดแผลซ้ำ (Re-victimization) ให้กับผู้เสียหายเมื่อต้องเผชิญหน้ากับการซักค้านในศาล
ในมุมมองของการเล่าเรื่อง แม้จำนวนคดีอาจจะดูน้อยไปสักนิดเมื่อเทียบกับซีรีส์กฎหมายสไตล์ตะวันตกที่เป็นแบบจบในตอน ทว่า การตัดสินใจของผู้กำกับที่เลือกเชื่อมโยงทุกปมปัญหาเข้าด้วยกัน 100% ตั้งแต่ภูมิหลังของจิตตรี, ครอบครัวของเมฆ, ปัญหาแรงงานข้ามชาติ ไปจนถึงเรื่องราวความเชื่อมโยงกับพรรคการเมือง ถือเป็นการร้อยเรียงมหาจักรวาลที่จำลองโครงสร้างอำนาจของประเทศนี้ไว้ได้อย่างสมบูรณ์แบบ
มิติของตัวละครที่สะท้อนภาพตัวแทนของสังคม
ปฏิเสธไม่ได้เลยว่า ปัจจัยสำคัญที่ทำให้ผลงานชิ้นนี้ทะยานขึ้นสู่จุดสูงสุด คือ ทีมนักแสดง ที่ถูกคัดเลือกมาอย่างประณีตเพื่อให้เหมาะสมกับบทบาทอย่างแท้จริง มิใช่เพียงเพื่อดึงดูดฐานแฟนคลับ
- ทนายจิตตรี (รับบทโดย หญิง รฐา) : ตัวแทนของผู้ที่ต้องเอาตัวรอดในระบบทุนนิยมและข้อกฎหมาย การรับว่าความให้คนผิด ทว่าลึกๆ กลับเต็มไปด้วยความขัดแย้ง แววตาที่มีน้ำตาคลอในฉากที่ถูกสาดเลือดหน้าศาล บ่งบอกถึงความรู้สึกผิดบาปที่กัดกินหัวใจได้อย่างยอดเยี่ยม
- เมฆ (รับบทโดย นัท กิจจริต) : นักแสดงคุณภาพที่สวมวิญญาณเป็นพลเมืองดีที่พยายามต่อสู้กับระบบอันบิดเบี้ยว คาแรคเตอร์ที่ต้องการแก้ไขสิ่งที่ผิดพลาด นำพาผู้ชมไปสัมผัสกับความกดดันทางอารมณ์และสะท้อนภาพของคนตัวเล็กๆ ในสังคม
- ลูกสาวคุณหมอ : ตัวแทนของเหยื่อที่ต้องทนทุกข์จากโครงสร้างอำนาจ การถ่ายทอดความรู้สึกอมทุกข์และพกความรู้สึกผิด (Guilty) จากเหตุการณ์ปาร์ตี้บนเรือสำราญ แม้ภายนอกจะดูสดใส แต่ภายในกลับแตกสลายได้อย่างไร้ที่ติ
- บิ๊กอนันต์ (รับบทโดย กบ ทรงสิทธิ์) : ในฐานะพลตำรวจเอกผู้ทรงอำนาจ การแสดงที่น่าเกรงขามสะท้อนภาพของข้าราชการระดับสูงที่มีเครือข่ายอิทธิพล ทำให้ตัวละครนี้ทรงพลังและเป็นตัวแทนของ “อำนาจรัฐ” ที่แท้จริง
- ตัวละครสมทบที่น่าจดจำ : ป้าเอี้ยง คุณป้ามหัศจรรย์ที่วิเคราะห์รูปคดีได้อย่างเฉียบขาด หรือ พี่แป้ง ในบทบาท NGO สายชนที่สะท้อนภาพลักษณ์ของการขับเคลื่อนภาคประชาสังคมได้อย่างสมจริง 100%
บททดสอบทางศีลธรรม การเผชิญหน้ากับความจริงที่กระเปาะแตก
ซีรีส์ไม่ได้ทำหน้าที่แค่มอบความบันเทิง แต่ยังทำหน้าที่ประเมินนโยบายสาธารณะผ่านศิลปะ เหตุการณ์ที่สะเทือนใจที่สุดคงหนีไม่พ้นการตัดสินใจของเมฆที่พาตำรวจน้ำบุกไปช่วยพยาน จนนำไปสู่โศกนาฏกรรมการสังหารหมู่แรงงานข้ามชาติถึง 23 ศพบนเรือ (สอดคล้องกับรายงานสถานการณ์การค้ามนุษย์ที่ยังคงเป็นบาดแผลใหญ่ของภูมิภาค) แม้ว่านี่จะเป็นการแสดงให้เห็นถึงความโหดร้ายของเครือข่ายทุนนิยมสีเทาที่มองไม่เห็นคุณค่าของแรงงานเพื่อนบ้าน แต่ก็เป็นผลลัพธ์ที่สร้างความแตกสลายให้กับตัวละครอย่างเมฆและน้องอันอย่างรุนแรง
ในขณะเดียวกัน การว่าความในคดีของหมอกร ที่ทนายจิตตรีใช้กลวิธีซักค้านเหยื่อในศาลอย่างรุนแรง รวมถึง การเลือกใช้พยานและหลักฐานเท็จเพื่อเอาชนะคดีถึง 2 ครั้ง สะท้อนให้เห็นภาพความเป็นจริงว่า กระบวนการยุติธรรมยังมีช่องโหว่ทางเทคนิคมากมาย การที่ผู้กระทำผิดรอดพ้นคดีไปได้ด้วยวาทศิลป์ทางกฎหมาย แม้จะสร้างความอึดอัดใจ แต่นั่นคือ การจำลองความจริงอันแสนเจ็บปวดที่เกิดขึ้นจริงในสังคม
วิกฤตเชิงโครงสร้างและทางแพร่งของนโยบายรัฐ สัญญาณเตือนจากหน้าจอสู่โลกแห่งความเป็นจริง
ปรากฏการณ์ที่สะท้อนผ่านหน้าจอในซีรีส์เรื่องนี้ ไม่ได้เป็นเพียงจินตนาการของผู้สร้างสรรค์บทประพันธ์ ทว่าเป็นการจำลองภาพสะท้อน (Microcosm) ของความท้าทายเชิงโครงสร้างที่ฝังรากลึกในการเมืองและนโยบายสาธารณะของประเทศไทย เมื่อนำมาพิจารณาตามหลักรัฐศาสตร์และบริบทความเป็นจริงทางสังคม ประเด็นข้อพิพาทและช่องโหว่ทางกฎหมายที่ปรากฏ ล้วนเป็นดัชนีชี้วัดถึงความเปราะบางของสถาบันหลักในรัฐชาติ ซึ่งหากวิเคราะห์ผ่านมุมมองด้านนโยบายระดับชาติ (National Policy) ประเทศไทยกำลังเผชิญกับทางแยกสำคัญที่ต้องเร่งปฏิรูปอย่างเป็นรูปธรรม โดยแยกเป็นหัวข้อ ได้ดังนี้
1.วิกฤตความเชื่อมั่นในกระบวนการยุติธรรมและความเหลื่อมล้ำทางชนชั้น
คดีความต่างๆ ที่ถูกนำเสนอ ไม่ว่าจะเป็นการรอดพ้นความผิดของกลุ่มทุน หรือการใช้แพะรับบาปในคดีสิ่งแวดล้อม ซึ่งสอดคล้องกับรายงานทิศทางการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมโดยสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) ที่ระบุถึงปัญหาความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมอย่างเท่าเทียม ต้นทุนในการต่อสู้คดีที่สูง ส่งผลให้ผู้มีสถานะทางเศรษฐกิจและสังคมที่เหนือกว่า สามารถเข้าถึงทรัพยากรทางกฎหมาย และสร้างข้อได้เปรียบทางคดีได้อย่างเป็นระบบ นโยบายสาธารณะในระยะถัดไปจึ งมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมุ่งเน้นการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมในชั้นต้นทาง โดยเฉพาะการเพิ่มกลไกตรวจสอบถ่วงดุลในชั้นพนักงานสอบสวน และการขยายขอบเขตการเข้าถึงกองทุนยุติธรรมสำหรับประชาชนกลุ่มเปราะบาง
2.ระบบอุปถัมภ์และเศรษฐกิจสีเทาที่กัดกร่อนนโยบายความมั่นคง
เหตุการณ์โศกนาฏกรรมของแรงงานข้ามชาติบนเรือ ซึ่งเกี่ยวพันกับเจ้าหน้าที่รัฐและการใช้อำนาจมืด เป็นการตีแผ่ปัญหาการทุจริตเชิงโครงสร้าง (Structural Corruption) ที่บั่นทอนความมั่นคงของชาติ ข้อมูลจากการประเมินและวิเคราะห์ของสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) ชี้ให้เห็นว่า ระบบเศรษฐกิจของไทยยังมีสัดส่วนของเศรษฐกิจนอกระบบและธุรกิจสีเทาในระดับสูง ซึ่งมักจะเติบโตควบคู่ไปกับช่องโหว่ของการบังคับใช้กฎหมายและการจ่ายสินบนตราบใดที่โครงสร้างทางการเมืองยังคงพึ่งพาระบบอุปถัมภ์และเครือข่ายอิทธิพลในท้องถิ่น การผลักดันนโยบายปราบปรามการค้ามนุษย์หรือการจัดการแรงงานข้ามชาติอย่างโปร่งใส ย่อมเผชิญกับแรงเสียดทานอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ รัฐบาลจึงต้องเผชิญกับความท้าทายในการนำเทคโนโลยีสารสนเทศ (e-Government) มาใช้เพื่อลดดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่รัฐ และบูรณาการฐานข้อมูลเพื่อสร้างความโปร่งใสในทุกมิติ
3.ความเปราะบางของนโยบายรัฐสวัสดิการและระบบสาธารณสุข
ดังที่ปรากฏในฉากเปิดเรื่องที่สะท้อนความโกลาหลในห้องฉุกเฉิน ถือเป็นภาพสะท้อนอันเด่นชัดของปัญหาการจัดสรรทรัพยากรและงบประมาณด้านสาธารณสุขของประเทศ แม้ประเทศไทยจะได้รับการยกย่องในเรื่องระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า ทว่าในความเป็นจริง ภาระงานที่เกินขีดจำกัดและภาวะสมองไหล (Brain Drain) ของบุคลากรทางการแพทย์ในโรงพยาบาลรัฐ ยังคงเป็นปัญหาเชิงนโยบายที่รอการแก้ไขอย่างเร่งด่วน การกำหนดทิศทางนโยบายในอนาคตจึงมิใช่เพียงการอุดหนุนงบประมาณรายหัว แต่ต้องครอบคลุมถึงการปรับโครงสร้างค่าตอบแทน การกระจายอำนาจการบริหารจัดการทางการแพทย์สู่ท้องถิ่น และการยกระดับคุณภาพชีวิตของบุคลากรด่านหน้าอย่างยั่งยืน
ร่องรอยของความยุติธรรม เมื่อบาดแผลในสังคม คือ จุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลง
บทวิเคราะห์จากภาพสะท้อนเหล่านี้บ่งชี้ให้เห็นว่า ความพยายามในการยกระดับโครงสร้างสังคมผ่านกลไกทางการเมือง จำเป็นต้องอาศัยเจตจำนงทางการเมือง (Political Will) ที่เข้มแข็งและแน่วแน่ การบังคับใช้นโยบายสาธารณะที่โปร่งใสและตรวจสอบได้ในทุกขั้นตอนเท่านั้น ที่จะสามารถรื้อถอนโครงสร้างอำนาจที่เอื้อประโยชน์ต่อคนเพียงกลุ่มเดียว และนำพาประเทศก้าวข้ามกับดักความเหลื่อมล้ำที่หยั่งรากลึกมาอย่างยาวนานได้สำเร็จ
ท้ายที่สุดแล้ว “ทนายปีศาจ” เลือกที่จะปิดฉากลงด้วยปริศนาปลายเปิดที่ทิ้งทวนให้ผู้ชมและสังคมได้นำไปขบคิดต่อ ทั้งเรื่องราวของครอบครัวเมฆที่ยังเป็นปริศนา หรือตัวตนที่แท้จริงของปีเตอร์ การจบลงในจุดนี้ถือเป็นความงดงามที่ทิ้งสัจธรรมไว้ว่า “ไม่ว่ามนุษย์จะชาญฉลาดหรือมีเล่ห์เหลี่ยมราวกับปีศาจเพียงใด ท้ายที่สุดก็จะยังมีอำนาจเชิงโครงสร้างที่คอยตีกรอบและสอนบทเรียนที่ราคาแพงให้เสมอ”
แทนที่จะคาดหวังให้มีการสร้างภาคต่อเพื่อขยายจักรวาลเดิมเพียงอย่างเดียว การได้เห็นทีมงานคุณภาพระดับนี้ก้าวไปบุกเบิกเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับนโยบายสาธารณะในมิติอื่นๆ เช่น การทำซีรีส์เจาะลึกชีวิตบุคลากรทางการแพทย์และระบบงบประมาณในห้องฉุกเฉินของโรงพยาบาลรัฐ ย่อมเป็นก้าวต่อไปที่น่าตื่นเต้นและสร้างประโยชน์ต่อวงการคอนเทนต์ไทยได้อย่างมหาศาล เพราะเพียงแค่วันเดียวในโรงพยาบาล ก็มีเหตุการณ์นับพันที่สามารถหยิบยกมาถ่ายทอดเป็นบทเรียนชีวิต พร้อมกับผลักดันให้เกิดการตระหนักรู้เพื่อพัฒนาประเทศต่อไปได้อย่างไม่รู้จบ
อ้างอิงจาก
- https://about.netflix.com/th/news/the-evil-lawyer-main-trailer
- https://www.thairath.co.th/lifestyle/life/2938944
- https://entertainment.trueid.net/detail/q0l4LZRd37e0
- https://www.tijthailand.org/highlight/detail/detail/tij-oecd-thailand-justice-system-reform-people-centered-justice-scan
- https://101pub.org/thai-justice-inequality/
- https://www.facebook.com/thestandardpop/photos/d41d8cd9/1419406993550215/
- https://www.youtube.com/watch?v=Xuvy80FHJgA
- https://www.youtube.com/watch?v=Wiwr6pVoA7Y
