เมื่อพูดถึงรถยนต์ไฟฟ้า (EV) คนส่วนใหญ่มักนึกถึงแบตเตอรี่ลิเธียมไอออนหรือซอฟต์แวร์ขับเคลื่อนอัตโนมัติ อย่างไรก็ตาม หากเราเจาะลึกลงไปถึงแก่นแท้ของระบบขับเคลื่อน เราจะพบว่าชิ้นส่วนที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่ง คือ “แม่เหล็กถาวรประสิทธิภาพสูง” ซึ่งซ่อนตัวอยู่ในมอเตอร์ไฟฟ้า และเบื้องหลังความทรงพลังของแม่เหล็กเหล่านี้ คือวัตถุดิบที่เรียกว่า แร่หายาก (Rare Earth Elements)
วิกฤตแร่หายาก เมียนมา-จีน เขย่าต้นทุน EV โลก ชี้ชะตาอุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้าโลกอย่างไร?
บทความนี้ The Signals จะพาคุณไปทำความเข้าใจโครงสร้างห่วงโซ่อุปทาน EV ในปัจจุบัน โดยเฉพาะบทบาทที่ถูกซ่อนไว้ของประเทศเมียนมา นโยบายควบคุมของจีน และทิศทางในอนาคตที่อุตสาหกรรมตลอดจนนักลงทุนต้องจับตามอง
หัวใจของมอเตอร์ EV ทำความรู้จัก HREE
ในกลุ่มแร่หายากทั้งหมด มีกลุ่มย่อยที่ทวีความสำคัญอย่างยิ่งในยุคปัจจุบัน นั่นคือ แร่หายากประเภทหนัก (Heavy Rare Earth Elements หรือ HREE) โดยเฉพาะตัวที่เป็นแกนหลักอย่าง ดิสโพรเซียม (Dysprosium) และ เทอร์เบียม (Terbium)
แร่ธาตุเหล่านี้ทำหน้าที่เสมือนเกราะป้องกันความร้อน ช่วยให้แม่เหล็กถาวรสามารถรักษาสภาพและทำงานได้อย่างเสถียรแม้ในสภาวะที่อุณหภูมิพุ่งสูงปรี๊ด ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่ขาดไม่ได้เลยสำหรับมอเตอร์ของรถ EV สมรรถนะสูง รวมถึงการนำไปประยุกต์ใช้ในเทคโนโลยีขั้นสูงอื่นๆ เช่น หุ่นยนต์อุตสาหกรรม กังหันลมผลิตไฟฟ้า และระบบอาวุธยุทโธปกรณ์ (อาทิ เรดาร์และมิสไซล์)
เมียนมา “เหมืองลับ” กลางสมรภูมิรบ
ข้อมูลจากรายงานของนักวิเคราะห์หลายสำนักชี้ให้เห็นความจริงที่น่าตกใจประการหนึ่ง กล่าวคือ ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา เมียนมาไม่ได้เป็นเพียงแค่ประเทศเพื่อนบ้านของไทย แต่ทำหน้าที่เป็นหนึ่งในแหล่งทรัพยากรแร่ HREE จากนอกจีนที่สำคัญที่สุด โดยระหว่างปี 2017–2024 แร่หายากจากเมียนมามีสัดส่วน ประมาณ 60–87% ของปริมาณแร่หายากที่จีนต้องนำเข้าในแต่ละปี และเฉลี่ยราวสองในสามของการนำเข้าทั้งหมด เพื่อนำไปใช้ในอุตสาหกรรมแม่เหล็กและเทคโนโลยีระดับสูง
ทว่า เหมืองแร่ที่สำคัญเหล่านี้กลับตั้งอยู่ใจกลางพื้นที่ที่ยังคงมีความขัดแย้ง โดยเฉพาะในรัฐกะฉิ่น บริเวณรอบเมืองเหมืองแร่ที่ติดกับชายแดนจีน ซึ่งกลุ่มกองกำลังอย่าง Kachin Independence Army (KIA) มีอิทธิพลควบคุมพื้นที่ยุทธศาสตร์เอาไว้ ส่งผลให้กระบวนการขุดเจาะและลำเลียงแร่เต็มไปด้วยความไม่แน่นอนและมีความเสี่ยงแฝงอยู่ตลอดเวลา
รายงานเชิงสืบสวนระบุเพิ่มเติมว่า แหล่งแร่หายากประเภทหนักจำนวนมากในเมียนมาถูกขุดขึ้นในพื้นที่ที่ควบคุมโดยกองกำลังทหารหรือกลุ่มติดอาวุธ ซึ่งมีความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนกับทั้งรัฐบาลทหารเมียนมาและกลุ่มผู้รับซื้อจากจีน ในหลายกรณี จีนใช้มาตรการกดดันทางเศรษฐกิจ เช่น การขู่ระงับการรับซื้อหรือจำกัดการนำเข้า เพื่อเป็นเครื่องมือในการเจรจาต่อรองกับผู้มีอำนาจในพื้นที่ ผลลัพธ์ที่ตามมา คือ อุปทานแร่จากเมียนมาขาดความสม่ำเสมอ ส่งผลให้ราคา HREE ในตลาดโลกนอกประเทศจีนมีความผันผวนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
วิกฤต “คอขวดสองชั้น” ในห่วงโซ่อุปทานปี 2026
คำถามสำคัญ คือ ทำไมประเด็นเรื่องห่วงโซ่อุปทานแร่หายากจึงกลายมาเป็นวาระเร่งด่วนในช่วงปี 2025-2026? คำตอบอยู่ที่การก่อตัวของสิ่งที่เรียกว่า “คอขวดสองชั้น” (Double Bottleneck)
- ชั้นที่หนึ่ง – ความเปราะบางในเมียนมา สถานการณ์ความขัดแย้งในเมียนมาทวีความเข้มข้นขึ้น โดยเฉพาะบริเวณชายแดนจีน การปะทะกันที่ยืดเยื้อทำให้กิจกรรมเหมืองแร่และการขนส่งหยุดชะงัก รายงานของ ISP-Myanmar และงานวิเคราะห์ด้านห่วงโซ่อุปทานระบุว่า ในบางช่วงของปี 2025 ปริมาณการผลิตและการส่งออกแร่หายากจากเมียนมาลดลงจากระดับปกติอย่างมีนัยสำคัญ จากทั้งปัจจัยความขัดแย้งและมาตรการตรวจสอบเหมือง
- ชั้นที่สอง – นโยบายควบคุมการส่งออกของจีนในปี 2025 จีนเริ่มนำมาตรการควบคุมการส่งออกแร่หายากมาใช้ในวงกว้าง โดยใช้ ระบบใบอนุญาตส่งออกที่เข้มงวด ครอบคลุมแร่หายากหนักบางชนิดและผลิตภัณฑ์แม่เหล็กที่เกี่ยวข้อง จากรายงานของ ROIC.ai และสำนักข่าวต่างประเทศ ระบุว่า ตั้งแต่เดือนเมษายน 2025 เป็นต้นมา จีนกำหนดให้ใบอนุญาตส่งออกแร่หายากบางรายการมีอายุเพียง 6 เดือน ซึ่งยิ่งเพิ่มความไม่แน่นอนให้กับผู้ซื้อในต่างประเทศสำหรับแร่หายากที่เชื่อมโยงกับเทคโนโลยีป้องกันประเทศและเทคโนโลยีชั้นสูง การเคลื่อนไหวนี้ทำให้ประเทศต่างๆ ที่อยู่นอกจีนต้องเผชิญกับสภาวะซัพพลายที่ตึงตัว ต้นทุนพุ่งสูงขึ้น และต้องเร่งหาทางกระจายความเสี่ยงอย่างเร่งด่วน
เกมภูมิรัฐศาสตร์บนกระดาน “แร่หายาก”
เพื่อความเข้าใจที่ครอบคลุม เราต้องมองไปที่ภาพใหญ่ของตลาดโลก ข้อมูลจาก IEA และหน่วยงานสำรวจแร่ระบุว่า ในปี 2023–2024 จีนครองสัดส่วนการผลิตแร่หายากจากเหมืองทั่วโลกประมาณ 70% และครองสัดส่วนกำลังการแปรรูป/ถลุงแร่คิดเป็นราว 90–91% ของปริมาณโลก
กล่าวอีกนัยหนึ่ง จีนไม่ได้มีเพียงแค่ทรัพยากรตั้งต้น แต่กุมเทคโนโลยีและโครงสร้างพื้นฐานในการแปรรูปไว้เกือบเบ็ดเสร็จ เมื่อจีนประกาศจำกัดการส่งออก HREE บางชนิดในปี 2025 และเพิ่มมาตรการควบคุมสินค้าประเภท “Dual-use” (สินค้าที่ใช้ได้ทั้งในเชิงพาณิชย์และการทหาร) ที่ส่งออกไปยังญี่ปุ่นในช่วงต้นปี 2026 ผลกระทบจึงกระจายไปทั่วโลก
ตัวอย่างที่เห็นได้ชัด คือ บริษัทผู้ผลิตแม่เหล็กถาวรขั้นสูงในญี่ปุ่น ซึ่งครองส่วนแบ่งตลาดโลกราว 15% ต้องเผชิญกับความเสี่ยงด้านวัตถุดิบทันที ในขณะเดียวกัน ผู้ผลิตในสหรัฐอเมริกา ยุโรป และประเทศอื่นๆ ที่พยายาม “De-risk” หรือลดการพึ่งพาจีน กลับพบว่าทางเลือกอื่นในตลาดยังมีจำกัดมาก
Chris Berry นักวิเคราะห์ด้านโลหะชั้นนำ ได้ให้มุมมองไว้ว่า การที่จีนเข้ามาควบคุมโควตาการส่งออกแร่หายาก จะเป็นปัจจัยหลักที่หล่อเลี้ยงให้ราคายืนอยู่ในระดับสูง และสร้างแรงกดดันต่อโครงสร้างซัพพลายนอกจีนไปอีกหลายปี การเดินหมากของจีนในครั้งนี้จึงไม่ใช่แค่การดูแลอุตสาหกรรม EV ในประเทศ แต่เป็นการคุมเกม “วัตถุดิบแห่งอนาคต” อย่างเบ็ดเสร็จ
ทำไมสำนักวิเคราะห์ด้านพลังงาน และธนาคารเพื่อการลงทุนและสถาบันการเงินระดับโลกหลายแห่ง ถึงประเมินว่าปัญหาจะลากยาวถึงปี 2027?
สำนักวิเคราะห์ด้านพลังงานและสินค้าโภคภัณฑ์ระดับโลกหลายแห่งประเมินว่าสภาวะคอขวดในตลาดแร่หายาก (โดยเฉพาะกลุ่ม HREE) จะยังคงดำเนินต่อไปตลอดช่วงปี 2026-2027 โดยมี 3 เหตุผลหลักสนับสนุน ได้แก่
- การผูกขาดห่วงโซ่การผลิตของจีน ข้อมูลจากนักวิชาการญี่ปุ่นชี้ว่า จีนมีความได้เปรียบเชิงโครงสร้างทั้งด้าน Economy of Scale และต้นทุน ทำให้ผลิตภัณฑ์แร่หายากที่ผ่านการแปรรูปจากจีนมี ต้นทุนต่ำกว่าผู้ผลิตนอกจีนอย่างมีนัยสำคัญ จากทั้งขนาดการผลิต นโยบายอุดหนุน และโครงสร้างต้นทุนด้านพลังงานและสิ่งแวดล้อม
- กำลังการผลิตนอกจีนยังต้องใช้เวลา โครงการพัฒนาเหมืองและโรงงานแปรรูปแห่งใหม่ในประเทศแถบตะวันตก เช่น สหรัฐอเมริกา ออสเตรเลีย และในทวีปยุโรป ปัจจุบันยังอยู่ในช่วงเริ่มต้นของการลงทุน (Capital Expenditure Phase) ซึ่งต้องอาศัยระยะเวลาอีกหลายปีกว่าจะสามารถผลิตในเชิงพาณิชย์ได้เต็มรูปแบบ แถมยังต้องเผชิญหน้ากับความท้าทายเรื่องกฎระเบียบด้านสิ่งแวดล้อมที่เข้มงวด
- อุปสงค์ที่พุ่งทะยานไม่หยุด ความต้องการใช้งาน HREE ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในรถยนต์ไฟฟ้าอีกต่อไป แต่ขยายวงกว้างไปยังระบบหุ่นยนต์ AI, ระบบระบายความร้อนใน Data Center (Data Center Cooling Systems) และเทคโนโลยีป้องกันประเทศขั้นสูง
นักวิเคราะห์หลายราย มองว่า หากอุปทานนอกจีนเติบโตไม่ทันอุปสงค์ที่เพิ่มขึ้นจาก EV และเทคโนโลยีสะอาด ราคากลุ่ม HREE ในตลาดนอกจีนมีแนวโน้มซื้อขายที่ระดับพรีเมียมเมื่อเทียบกับต้นทุนในจีนอย่างต่อเนื่อง อย่างน้อยตลอดช่วงกลางถึงปลายทศวรรษ 2020s
สรุปข้อมูลสำคัญ โครงสร้างตลาดและคอขวดแร่หายาก
| หัวข้อที่ต้องจับตา | รายละเอียดเชิงลึก |
| อิทธิพลของจีน (ข้อมูลปี 2024) | ครองสัดส่วน ประมาณ 70% ของการผลิตจากเหมืองโลก และ ราว 90–91% ของการแปรรูป/ถลุงแร่ |
| บทบาทของเมียนมา | แหล่งซัพพลายหลักของ Dysprosium และ Terbium ป้อนสู่จีนเพื่อใช้ผลิตแม่เหล็ก EV |
| จุดเปลี่ยนปี 2025 | จีนบังคับใช้ระบบใบอนุญาตเข้มงวดและเริ่มจำกัดการส่งออกแร่หายาก (เริ่ม เมษายน 2025) |
| สำนักวิเคราะห์ด้านพลังงานและสินค้าโภคภัณฑ์ระดับโลกหลายแห่ง | ประเมินว่า คอขวดในตลาดแร่หายาก โดยเฉพาะกลุ่ม HREE จะยังดำเนินต่อไปอย่างน้อยตลอดช่วงปี 2026–2027 เนื่องจากโครงการเหมืองและโรงงานแปรรูปนอกจีนส่วนใหญ่เพิ่งอยู่ในระยะลงทุน ขณะที่อุปสงค์จาก EV, พลังงานหมุนเวียน และเทคโนโลยีป้องกันประเทศเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง |
| ธนาคารเพื่อการลงทุนและสถาบันการเงินระดับโลกหลายแห่ง | เตือนในบทวิเคราะห์ว่า ห่วงโซ่อุปทานแร่หายากมีความอ่อนไหวต่อปัจจัยภูมิรัฐศาสตร์สูง และอาจกลายเป็นจุดเสี่ยงด้านอุปทานของอุตสาหกรรม EV และเทคโนโลยีสะอาดในช่วงหลายปีข้างหน้า |
มองข้ามช็อต ‘จับจังหวะทำกำไรและน่านน้ำใหม่ในวิกฤตแร่หายาก’
แม้สถานการณ์ภาพรวมจะดูมีความซับซ้อน แต่ในโลกของการดำเนินธุรกิจและการลงทุน ทุกการเปลี่ยนแปลงย่อมมาพร้อมโอกาสเสมอ
- โอกาสในกลุ่มสินทรัพย์และเทคโนโลยีสะอาด กองทุนและบริษัทที่ทำธุรกิจเกี่ยวข้องกับห่วงโซ่แร่หายากนอกประเทศจีน เช่น บริษัทเหมืองในออสเตรเลีย แคนาดา หรือโครงการพัฒนานวัตกรรมแปรรูปแร่ในยุโรป มีแนวโน้มได้รับผลเชิงบวกจากทิศทางราคา HREE ที่ปรับตัวสูงขึ้น
- โอกาสของประเทศไทยกับยุทธศาสตร์ Critical Minerals ประเทศไทยมีแหล่งแร่บางชนิดที่มีศักยภาพทางภาคใต้ ประกอบกับมีโครงสร้างพื้นฐานด้านอุตสาหกรรมที่ค่อนข้างแข็งแกร่ง หากภาครัฐและเอกชนสามารถผลักดันแผนยุทธศาสตร์ระดับชาติด้านแร่สำคัญ (Critical Minerals) ได้อย่างเป็นรูปธรรม ไทยอาจก้าวขึ้นเป็น “ศูนย์กลางการแปรรูปและรีไซเคิลแร่หายาก” เพื่อป้อนเข้าสู่สายการผลิต EV ในภูมิภาคอาเซียนได้ โดยไม่จำเป็นต้องเป็นประเทศต้นน้ำเพียงอย่างเดียว
- โอกาสด้านวัสดุศาสตร์และเทคโนโลยีทางเลือก เมื่อต้นทุนของดิสโพรเซียมและเทอร์เบียมแพงขึ้น จะกลายเป็นตัวเร่ง (Catalyst) ให้เกิดการลงทุนด้าน R&D ทั่วโลก เพื่อพัฒนาเทคโนโลยีมอเตอร์ที่พึ่งพาแร่หายากน้อยลง (Rare-earth-free motors) หรือมองหาวัสดุทางเลือกอื่น ซึ่งถือเป็นเวทีทองสำหรับกลุ่มสตาร์ทอัพสาย Deep Tech
จับตา “หลุมพราง” อุตสาหกรรม สิ่งที่ธุรกิจ EV ต้องระวังเพื่อไม่ให้สะดุด
ในทางกลับกัน การเตรียมพร้อมรับมือกับความเสี่ยงก็เป็นสิ่งที่ไม่ควรมองข้าม
- ต้นทุนการผลิต EV ที่อาจสูงขึ้น หากราคา HREE ยังคงยืนในระดับสูง ต้นทุนการผลิตมอเตอร์ก็จะเพิ่มขึ้นตามไปด้วย สิ่งนี้อาจกดดันอัตรากำไร (Margin) ของผู้ผลิตรถยนต์ หรืออาจถูกส่งผ่านไปยังผู้บริโภคในรูปแบบของราคารถยนต์ที่แพงขึ้น โดยเฉพาะแบรนด์ที่ไม่มีฐานการผลิตเชื่อมโยงกับวัตถุดิบต้นทุนต่ำ
- ความเปราะบางของ Supply Chain ผู้ผลิตชิ้นส่วนยานยนต์ในไทยที่ยังต้องพึ่งพาชิ้นส่วนต้นน้ำจากจีนในสัดส่วนที่สูง ควรเริ่มทำการทดสอบความแข็งแกร่ง (Stress Test) ของห่วงโซ่อุปทานตนเอง ว่ามีจุดกระจุกตัวที่เสี่ยงต่อการหยุดชะงักมากน้อยเพียงใด
- ความเสี่ยงด้านการปฏิบัติตามกฎระเบียบ (Compliance) หากในอนาคตมีมาตรการคว่ำบาตร (Sanctions) หรือข้อกำหนดใหม่ๆ จากเวทีโลกที่เกี่ยวข้องกับเมียนมา หรือ แหล่งแร่ที่มีความขัดแย้ง องค์กรที่เกี่ยวข้องอาจต้องเผชิญกับความท้าทายด้านกฎหมายตลอดจนความเสี่ยงด้านชื่อเสียง
- ความผันผวนของสินทรัพย์โภคภัณฑ์ สำหรับนักลงทุนที่ต้องการเก็งกำไรในหุ้นกลุ่มเหมืองแร่หรือสินค้าโภคภัณฑ์ที่เกี่ยวข้อง จำเป็นต้องตระหนักว่าราคาของสินทรัพย์เหล่านี้ขับเคลื่อนด้วยปัจจัยทางภูมิรัฐศาสตร์สูงมาก จึงมีความผันผวนรุนแรงกว่าปกติ
ปรับตัวอย่างไรในยุคที่ภูมิรัฐศาสตร์นำเศรษฐกิจ?
ท้ายที่สุดแล้ว ประเด็นที่เมียนมามีอิทธิพลต่อห่วงโซ่อุปทาน EV ในฐานะแหล่งวัตถุดิบหลักของจีน ไม่ใช่เรื่องไกลตัวของคนไทยเลย เพราะมันเชื่อมโยงไปถึงราคาสินค้าเทคโนโลยีที่เราใช้ ขีดความสามารถในการแข่งขันของภาคอุตสาหกรรมในประเทศ ไปจนถึงทิศทางการวางแผนพอร์ตการลงทุนในระยะยาว
โลกที่กำลังเข้าสู่ยุคพลังงานสะอาด ห่วงโซ่อุปทานไม่ได้ถูกกำหนดด้วยความสามารถด้าน “โลจิสติกส์” และ “ต้นทุน” เพียงอย่างเดียวอีกต่อไป แต่กำลังถูกขับเคลื่อนด้วย “ภูมิรัฐศาสตร์รูปแบบใหม่” ภาพความเป็นจริงที่อาจเกิดขึ้นในช่วง 1-2 ปีข้างหน้า คือ เราอาจเห็นการแบ่งขั้ว (Decoupling) ของห่วงโซ่อุปทานเทคโนโลยีที่ชัดเจนขึ้น ผู้ผลิตรถยนต์อาจต้องยอมจ่ายแพงขึ้นเพื่อแลกกับความมั่นคงทางวัตถุดิบ (Supply Chain Resilience) สิ่งสำคัญคือ ภาคธุรกิจและนักลงทุนไทยต้องเรียนรู้ที่จะเปลี่ยนบทบาทจากการเป็นเพียง “ผู้รับผลกระทบด้านราคา” ไปสู่การเป็น “ผู้เล่นที่เข้าใจและเท่าทันเกม” เพื่อวางกลยุทธ์รับมือและคว้าโอกาสในวันที่ภูมิทัศน์เศรษฐกิจโลกกำลังถูกเขียนขึ้นใหม่ด้วยทรัพยากรที่มองไม่เห็นอย่าง “แร่หายาก”
อ้างอิงจาก
- https://www.seaisi.org/details/24787?type=news-rooms
- https://www.mining-technology.com/analyst-comment/china-global-rare-earth-production/
- https://rareearthexchanges.com/news/analyst-report-china-to-maintain-rare-earth-dominance-through-2035/
- https://rareearthexchanges.com/news/chinas-tightest-rare-earth-grip-isnt-the-rock-its-the-refining-margin/
- https://ispmyanmar.com/wp-content/uploads/2025/04/Conflict_Economy_Myanmar_Rare_Earth_ENG.pdf
- https://ispmyanmar.com/unearthing-the-cost-rare-earth-mining-in-myanmars-war-torn-regions/
- https://ispmyanmar.com/pet-03/
- https://ti22strategies.com/blog/myanmars-rare-earth-dependency-chinas-hidden-supply-chain-latest-developments-and-analysis
- https://www.cnbc.com/2025/06/24/chinas-rare-earth-dominance-myanmar-plays-a-critical-role-.html
- https://www.roic.ai/news/beijing-tightens-rare-earth-export-controls-with-six-month-license-validity-06-11-2025
- https://epthinktank.eu/2025/11/24/chinas-rare-earth-export-restrictions/
- https://www.reuters.com/business/autos-transportation/china-puts-six-month-limit-its-ease-rare-earth-export-licenses-wsj-reports-2025-06-11/
- https://www.china-briefing.com/news/chinas-rare-earth-export-controls-impacts-on-businesses/
